Jak powstała zapora w Solinie i co wyróżnia tę inwestycję?

Zapora w Solinie powstała w latach 1960-1968 na rzece San jako betonowa konstrukcja typu ciężkiego i od początku pełni trzy kluczowe funkcje: produkcję energii elektrycznej, ochronę przed powodzią oraz regulację przepływów. Wyróżnia ją skala prac, kubatura 760 tys. m³ betonu i status, jaki zyskała w latach 60., gdy należała do największych obiektów tego typu w Europie. To właśnie ta kombinacja technologii, rozmachu i efektu hydrotechnicznego sprawia, że ta inwestycja pozostaje punktem odniesienia dla polskiej inżynierii wodnej.

Jak i kiedy powstała zapora w Solinie?

Decyzja o budowie zapadła po dziesięcioleciach analiz i przygotowań, lecz zasadnicze roboty rozpoczęto w 1960 roku. Fundamentowanie trwało około dwóch lat i było poprzedzone szczegółowym rozpoznaniem geologicznym, które miało zagwarantować stabilność całej konstrukcji. Od 1964 roku wznoszono ściany i koronę tamy, a betoniowanie kontynuowano do 1968 roku.

Pierwsza turbina została uruchomiona 9 marca 1968 roku, a całą zaporę przekazano do eksploatacji 20 lipca 1968 roku. Przy wznoszeniu obiektu pracowało ponad 2 tysiące robotników, co odzwierciedla skalę i złożoność projektu realizowanego w wymagających warunkach terenowych.

Dlaczego zdecydowano o budowie i jakie cele miała spełniać?

Pierwszy projekt hydrotechnicznej regulacji Sanu przygotował w 1921 roku prof. Karol Pomianowski. Impuls przyspieszający prace koncepcyjne przyniosła katastrofalna powódź z 1934 roku, która ujawniła konieczność stworzenia skutecznej ochrony przeciwpowodziowej oraz zapewnienia rezerwy wodnej dla bilansowania przepływów. Po wojnie temat wrócił w ramach programów rozwoju kaskady Sanu, aktualizowanych w 1955 roku.

Od początku założono, że zapora ma równocześnie magazynować wodę, stabilizować przepływy i wytwarzać energię. Koncepcja przewidywała ziemsko betonową barierę z powiązaną elektrownią pracującą w układzie szczytowo pompowym, co w praktyce zrealizowano poprzez współpracę Soliny z niżej położonym stopniem w Myczkowcach.

Gdzie i na jakim podłożu zlokalizowano zaporę?

Miejsce wybrano w naturalnym przewężeniu doliny Sanu, poniżej ujścia Solinki. O wyborze przesądziły korzystne warunki geologiczne i topograficzne, które pozwalały ograniczyć długość korpusu i zwiększyć stateczność tamy. Kluczowa była ocena szwajcarskiego geologa Maurice’a Lugeona, który potwierdził przydatność odpornego piaskowca jako fundamentu dla ciężkiej konstrukcji betonowej.

Takie ustawienie i dobór podłoża umożliwiły późniejsze spiętrzenie wody przy umiarkowanej długości tamy oraz uzyskanie znacznej głębokości zbiornika, co przełożyło się na efektywną produkcję energii i istotny potencjał retencyjny.

Jak przebiegały kluczowe etapy budowy?

Realizację podzielono na kilka faz. Najpierw przeprowadzono głębokie roboty fundamentowe, które zajęły około dwóch lat i obejmowały uszczelnienie oraz wzmocnienie podłoża w strefie przyszłej podstawy. Następnie od 1964 roku wznoszono filary, ściany i koronę, a betoniowanie prowadzono do 1968 roku z rygorystycznym reżimem technologicznym, kontrolą temperatury mieszanki i dylatacji.

Przed uruchomieniem instalacji w Solinie przygotowano też stopień w Myczkowcach jako etap wstępny kaskady, co ułatwiło kontrolę przepływów w czasie prac i późniejszą eksploatację całego systemu. Do 1964 roku zakończono również wysiedlenia, aby umożliwić bezpieczne napełnienie zbiornika i trwałe odcięcie zalewanych dolin.

Co wyróżnia tę inwestycję w skali Polski i Europy?

Na tle epoki lat 60. zapora w Solinie należała do największych przedsięwzięć hydrotechnicznych w Europie, a w Polsce uzyskała miano największej zapory betonowej typu ciężkiego. O wyjątkowości przesądza kubatura 760 tys. m³ betonu, efektywne spiętrzenie rzeki w górskim terenie oraz jednoczesne połączenie funkcji energetycznej, przeciwpowodziowej i regulacyjnej.

Dodatkowym wyróżnikiem jest integracja z kaskadą Sanu i wykorzystanie układu szczytowo pompowego w relacji Solina Myczkowce. Ten model pracy podnosi elastyczność systemu, pozwala przesuwać produkcję energii na okresy szczytowego zapotrzebowania i stabilizuje pracę sieci.

Ile mierzy zapora i jakie parametry ma Jezioro Solińskie?

Korpus tamy osiąga wysokość 81,8 do 82 metrów od podstawy do korony i długość 664 metry. To skala, która na stałe wpisała obiekt w panoramę Bieszczadów i nadała mu kluczową rolę w gospodarce wodnej regionu.

Utworzony zbiornik, czyli Jezioro Solińskie, ma powierzchnię 22 km², pojemność 472 mln m³ i maksymalną głębokość 60 metrów. To największe sztuczne jezioro w Polsce pod względem pojemności, co zapewnia znaczącą retencję i sprawną ochronę przeciwpowodziową z możliwością kontrolowanego upustu i precyzyjnego sterowania przepływem Sanu.

Czym był system Solina Myczkowce i po co go włączono do kaskady Sanu?

System Solina Myczkowce stanowi element kaskady Sanu, której wstępne założenia formułowano już w 1921 roku, a następnie aktualizowano w 1955 roku. Budowa stopnia w Myczkowcach poprzedziła uruchomienie głównej zapory i pełniła funkcję stabilizującą w czasie realizacji inwestycji oraz w późniejszej eksploatacji.

Włączenie obu stopni do jednego układu umożliwiło pracę elektrowni w reżimie szczytowo pompowym. Dzięki temu można gromadzić energię w okresach niższego zapotrzebowania i oddawać ją w okresach szczytu, a także precyzyjniej kształtować przepływy i poziom wody w całej dolinie.

Jakie były koszty społeczne i finansowe tej inwestycji?

Wzniesienie tamy wymagało wysiedlenia około 3 tysięcy mieszkańców z okolicznych wsi, w tym Soliny, Teleśnicy Sannej, Horodka, Sokoliego i Wołkowyi. Do 1964 roku teren został całkowicie przygotowany pod przyszły zbiornik, co wiązało się z demontażem zabudowań i trwałą zmianą układu osadniczego.

Całkowity koszt budowy sięgnął 1,5 mld zł według ówczesnych nakładów. Prace prowadziły liczne brygady, łącznie ponad 2 tysiące pracowników, a łączny czas realizacji wyniósł dziewięć lat, od 1960 do 1968 roku. Taka skala organizacyjna była konieczna, aby sprostać wymaganiom technologicznym i terminom rozruchu urządzeń energetycznych.

Co daje zapora dziś i na czym polega jej znaczenie strategiczne?

Zapora w Solinie wciąż pełni trzy zadania, dla których powstała. Wytwarza energię elektryczną w elektrowni wodnej, chroni dolinę Sanu przed skutkami wezbrań i umożliwia regulację przepływów, co jest kluczowe dla bezpieczeństwa przeciwpowodziowego i pewności zasilania. Zapas retencyjny Jeziora Solińskiego oraz współpraca ze stopniem w Myczkowcach dają operatorom wysoki poziom sterowalności całego odcinka rzeki.

Znaczenie strategiczne wzmacnia fakt, że obiekt łączy solidną inżynierię konstrukcyjną z funkcjonalnością systemu kaskadowego. Dzięki temu ta inwestycja pozostaje jedną z najważniejszych realizacji hydrotechnicznych w Polsce i wciąż spełnia wymagania nowoczesnej gospodarki wodnej.