Rola samorządów w transformacji energetycznej – dlaczego gminy zakładają spółdzielnie?

Energia jako wyzwanie dla budżetów gminnych

Koszty energii elektrycznej od lat należą do najbardziej nieprzewidywalnych pozycji w budżetach gmin. Szkoły, urzędy, oczyszczalnie ścieków, oświetlenie ulic – każdy z tych obiektów generuje stałe, często rosnące wydatki na zakup energii, nad którymi samorząd ma niewielką kontrolę. W obliczu podwyżek cen i presji na racjonalizację wydatków publicznych coraz więcej gmin szuka rozwiązań, które dają realną, długoterminową niezależność. Jednym z najskuteczniejszych okazuje się spółdzielnia energetyczna.

Czym jest spółdzielnia energetyczna i dlaczego pasuje do modelu samorządowego?

Spółdzielnia energetyczna to podmiot, który wspólnie wytwarza, dystrybuuje i rozlicza energię elektryczną między swoimi członkami – najczęściej z instalacji fotowoltaicznych lub innych źródeł OZE. Kluczową zaletą jest wewnętrzny system rozliczeń, zbliżony do mechanizmu net-meteringu, który pozwala członkom odzyskiwać nawet 60% energii oddanej do sieci bez ponoszenia pełnych opłat dystrybucyjnych.

Dla samorządu model spółdzielni jest naturalnym dopasowaniem: gmina skupia wiele obiektów publicznych w obrębie tej samej sieci dystrybucyjnej, dysponuje terenem pod instalacje OZE i ma zdolność do działania jako lider lokalnej społeczności energetycznej. Co istotne, spółdzielnia nie wymaga od gminy posiadania koncesji na obrót energią – działa na zasadzie współdzielenia zasobu wytworzonego lokalnie.

Korzyści dla gminy – oszczędności, niezależność, rozwój lokalny

Doświadczenia pierwszych gmin, które uruchomiły spółdzielnie energetyczne, są jednoznaczne. Przykład Lądeckiej Spółdzielni Energetycznej, często przywoływany jako benchmark dla polskiego rynku, pokazuje, że farma fotowoltaiczna o mocy 1 MW obsługująca ponad sto punktów poboru może przynieść gminie oszczędności przekraczające 400 tysięcy złotych rocznie. W Lądku-Zdroju spółdzielnia pokrywa 100% zapotrzebowania energetycznego obiektów, w których realizowane są zadania publiczne.

Korzyści nie kończą się na rachunkach. Spółdzielnia energetyczna to również:

• bezpieczeństwo energetyczne – uniezależnienie od wahań cen na rynku hurtowym i decyzji zewnętrznych dostawców,
• stabilność planowania budżetowego – możliwość przewidywania kosztów energii na wiele lat do przodu,
• efekt lokalnego rozwoju – inwestycje w OZE generują miejsca pracy i wzmacniają lokalną gospodarkę,
• wzmocnienie wizerunku gminy jako lidera zielonej transformacji.

Od pomysłu do rejestracji – jak wygląda proces tworzenia gminnej spółdzielni?

Droga od decyzji do pierwszej kilowatogodziny z własnej instalacji obejmuje kilka kluczowych etapów. Najpierw przeprowadzana jest analiza formalno-prawna i energetyczna – gmina musi zweryfikować, które obiekty mogą stać się członkami spółdzielni, jaki jest ich profil zużycia oraz jaka moc instalacji OZE pozwoli osiągnąć wymagany próg autokonsumpcji (od 2026 roku wynosi on co najmniej 70%).

Następnie przygotowywana jest dokumentacja: statut spółdzielni, model rozliczeń wewnętrznych, regulaminy organów. Dopiero po rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym możliwe jest złożenie wniosku o wpis do wykazu prowadzonego przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR). Po uzyskaniu wpisu spółdzielnia zawiera umowę ze sprzedawcą zobowiązanym i podpisuje umowy kompleksowe z poszczególnymi członkami.

Warto podkreślić, że przed rejestracją KRS założyciele odpowiadają za zobowiązania spółdzielni solidarnie i całym swoim majątkiem – stąd tak ważne jest rzetelne przygotowanie analityczne i prawne jeszcze przed uruchomieniem formalnego procesu.

Bariery i ryzyka – co powstrzymuje samorządy przed działaniem?

Mimo dynamicznego wzrostu liczby spółdzielni, eksperci zwracają uwagę, że nie każda zarejestrowana jednostka działa efektywnie. Według szacunków branżowych, spośród kilkuset zarejestrowanych podmiotów realne oszczędności przynosi relatywnie niewielka ich część. Przyczyny są różne: zbyt mała moc instalacji OZE w stosunku do potrzeb, niedopasowanie profili zużycia członków do krzywej produkcji, błędy w modelu rozliczeń lub pośpieszna rejestracja bez wcześniejszej analizy technicznej.

Na rynku pojawiły się też oferty podmiotów proponujących błyskawiczne założenie spółdzielni bez rzetelnych analiz i gwarancji uzyskania oszczędności – co eksperci jednoznacznie oceniają jako pułapkę, szczególnie gdy takim ofertom towarzyszą wysokie opłaty wpisowe lub umowy kredytowe.

Dlatego samorządy coraz częściej poszukują partnerów, którzy łączą kompetencje prawne, energetyczne i finansowe – i mogą towarzyszyć gminie na każdym etapie: od koncepcji po bieżącą obsługę operacyjną.

Skala zjawiska – spółdzielnie energetyczne w Polsce w 2026 roku

Wzrost liczby spółdzielni energetycznych w Polsce jest bezprecedensowy. Na początku 2024 roku w wykazie KOWR znajdowało się zaledwie 25 podmiotów. Na początku 2025 roku było ich 60, w połowie roku przekroczyły setkę. Przełomem okazało się lato 2025 roku – od lipca liczba wniosków rosła niemal z dnia na dzień. W lutym 2026 roku zarejestrowano 500. spółdzielnię, a w marcu ich liczba przekroczyła 669. Tylko w pierwszym kwartale 2026 roku przybyło ponad 270 nowych podmiotów. Dyrektor KOWR Henryk Smolarz ocenił, że przy utrzymaniu tej dynamiki liczba spółdzielni wkrótce przekroczy tysiąc.

To zjawisko, które nie ma analogii w historii polskiej energetyki obywatelskiej. Minister klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska określiła spółdzielnie energetyczne mianem „najtańszej formy transformacji energetycznej”.

Dodatkowym impulsem będzie pełne wdrożenie Centralnego Systemu Informacji Rynku Energii (CSIRE), zaplanowane na październik 2026 roku, które zastąpi deklaratywne modele rozliczeń danymi z liczników zdalnego odczytu – i tym samym wprowadzi spółdzielnie w nową erę przejrzystości i efektywności operacyjnej.

Kto może wesprzeć gminę w tym procesie?

Doświadczenie pokazuje, że sukces spółdzielni zależy w dużej mierze od jakości przygotowania – zarówno analitycznego, jak i formalno-prawnego. Na polskim rynku działają podmioty wyspecjalizowane we wspieraniu samorządów na każdym etapie tego procesu.

Jednym z nich są Polskie Spółdzielnie Energetyczne – firma z Krakowa, która uczestniczyła w zawiązaniu ponad 20 spółdzielni energetycznych i zrealizowała ponad 100 analiz branżowych. Zespół łączy kompetencje prawne (w tym z zakresu prawa spółdzielczego i energetycznego), analitykę energetyczną oraz doświadczenie w pozyskiwaniu finansowania krajowego i europejskiego – z projektami o łącznej wartości przekraczającej 300 milionów złotych. Firma oferuje gminom wsparcie kompleksowe: od analizy opłacalności i przygotowania dokumentacji, przez rejestrację w KOWR, po wdrożenie modelu rozliczeń wewnętrznych i bieżącą obsługę operacyjną spółdzielni.

Taki model partnerstwa – w którym zewnętrzny ekspert nie tylko zakłada spółdzielnię, ale pozostaje przy niej przez cały cykl życia – jest szczególnie cenny dla mniejszych gmin, które nie dysponują własnymi zasobami kadrowymi z zakresu energetyki i prawa spółdzielczego.

Transformacja energetyczna zaczyna się lokalnie

Spółdzielnie energetyczne przestały być eksperymentem – stały się sprawdzonym, skalowalnym narzędziem transformacji energetycznej dostępnym dla każdego samorządu. Gmina, która dziś zdecyduje się na założenie spółdzielni z właściwym przygotowaniem analitycznym i prawnym, może w perspektywie kilku lat zredukować koszty energii o kilkaset tysięcy złotych rocznie, uniezależnić kluczową infrastrukturę od rynkowych wahań cen i stać się przykładem dla sąsiednich społeczności.

Transformacja energetyczna nie jest już kwestią odległej polityki klimatycznej. Dzieje się teraz – w gminnych urzędach, na dachach szkół i wiejskich świetlic, w bilansach energetycznych małych miejscowości. I coraz częściej – z powodzeniem.

Artykuł sponsorowany